انواع مسئولیت حقوقی در حقوق

مسئولیت مدنی نوعی مسئولیت است که منجر به مسئولیت مدنی می شود که به آن ضمانت یا الزامات قهری خارج از قرارداد یا حوادث قانونی گفته می شود. مسئولیت مدنی ممکن است ناشی از یک عمل ارادی یا غیر ارادی باشد. اصولاً مبنای مسئولیت می تواند به 4 صورت باشد: 1- مسئولیت اخلاقی 2- مسئولیت قراردادی 3- مسئولیت کیفری 4- مسئولیت قهری یا ضمان قهری و انواع دیگر مسئولیت در حقوق.

1- مسئولیت اخلاقی:

گاه مسئولیت اخلاقی است، یعنی انسان از نظر اخلاقی مکلف به انجام کاری است، اما تعهدات و روابط اخلاقی اصلاً امری قانونی نیست، زیرا طرفین تعهد اخلاقی قصد ایجاد رابطه حقوقی ندارند. ، دلیلی برای ایجاد وضعیت تکلیف و تکلیفی برای خود ندارند. به همین دلیل ضمان اجرا در تعهدات اخلاقی، حمد و سرزنش است، یعنی تخلف از تعهد فقط ملامت و نکوهش را به همراه دارد و ضمانت اجرای قانونی ندارد زیرا قصد قانونی ندارد. در مسئولیت اخلاقی به محض اینکه وجدان شخص پشیمان شود یا وجدان فرد پشیمان شود یا وجدان عمومی امری ناشایست ببیند، شخص مسئول محسوب می شود. مثال: مثلاً با یکی از دوستانمان در یک زمان مشخص قرار می گذاریم، اما دوستمان نمی آید. بنابراین ضرر و زیان ناشی از تعهدات اخلاقی از دادگاه قابل مطالبه نیست.

2- مسئولیت کیفری:

مسئولیت کیفری یعنی زمانی که شخصی مرتکب جرمی شود و آن جرم طبق قانون مجازات شود. بنابراین مسئولیت کیفری لزوماً از قانون ناشی می شود زیرا جرایم و مجازات ها قانونی و موضوع قانون جزا هستند.

بین مسئولیت کیفری و مسئولیت مدنی تشابهاتی وجود دارد. اما امروزه که حقوق کیفری کاملاً از حقوق شهروندی جدا شده و چهره کینه توزانه مجازات رنگ خود را از دست داده و به یک واکنش عمومی تبدیل شده است، مسئولیت مدنی از جهات مختلف با مسئولیت کیفری متفاوت شده است:

1. هدف از مسئولیت مدنی جبران خسارت وارده است، اما هدف از مجازات در واقع واکنشی است که جامعه در برابر مجرمان نشان می دهد.

2. از نظر منشأ مسئولیت نیز بین آنها تفاوت وجود دارد. هیچ عملی جرم شناخته نمی شود مگر اینکه در قانون جزا جرم شناخته شود، اما مسئولیت مدنی دامنه وسیع تری دارد و برای مسئول دانستن شخص لازم نیست در قانون ذکر شود.

3. دامنه این دو مسئولیت نیز متفاوت است. برخی از جرایم به دلیل اینکه موجب ضرر و زیان اشخاص نمی شود، مانند جرایم سیاسی و ولگردی، با مسئولیت مدنی مرتبط نیستند، اما برخی از مسئولیت های مدنی نیز جرم محسوب نمی شوند.

پس رابطه این دو مسئولیت به این صورت است که جرم در بسیاری از موارد هم مجازات دارد یعنی هم مسئولیت کیفری ایجاد می کند و هم مسئولیت مدنی مثلاً سارق مستوجب حبس است و باید مال آسیب دیده را مسترد کند. همچنین خیانت در امانت و کلاهبرداری. اما در مواردی جرم مسئولیت مدنی ندارد مانند ولگردی و جرایم سیاسی. برخی بی احتیاطی ها مثلاً رانندگی به دلیل بی احتیاطی دارای مسئولیت کیفری است.

نکته این است که بحث فلسفه مسئولیت مدنی و هدف آن نیز متفاوت است. هدف آن نظم عمومی است، اما فلسفه آن فقط جبران خسارت آسیب دیدگان است.

3- مسئولیت قراردادی:

مسئولیت قراردادی مسئولیتی است که از خواسته و اراده طرفین نشأت می گیرد، یعنی طرفین قرارداد هم اراده و تمایل ایجاد آن رابطه را دارند و هم نتیجه آن رابطه را می خواهند. به عبارت دیگر، اعمال حقوقی محصول اراده، اعمال حقوقی، یعنی عقود و ایقاعات است که به موجب اراده شکل می گیرد و صاحبان اراده خواهان آثار حقوقی آن هستند. مثلاً: در عقد بیع، تسلیم مبیع، ثمن، سالم بودن مبیع، زمان تحویل و غیر خطرناک بودن مبیع از آثار بیع است. وقتی دو طرف در مورد قرارداد فروش مذاکره می کنند، این کارها را می خواهند و نتایج را می پذیرند. قرارداد در تعهدات قراردادی خود، اساسنامه طرفین است.

4- مسئولیت قهری یا ضمانت اجباری:

مسئولیت مدنی یا قهری ناشی از حوادث قانونی است. وقایع حقوقی، حوادث ارادی یا غیرارادی است که آثار آن از سوی عامل درخواست نمی شود و حکم قانون بر شخص تحمیل می شود نه قراردادی به اختیار خود او.

برخی از وقایع قانونی اختیاری است مانند غصب، سرقت، خیانت در امانت. غاصب با اراده خود غاصب می کند، اما میل او این نیست که قانون از او ضرر کند و در واقع غاصب قصد دارد از چیزی مجانی استفاده کند. اقدامات حقوقی 100٪ داوطلبانه است و اثرات در نظر گرفته شده است. با این حال، آثار در نظر گرفته نمی شوددر رویدادهای قانونی داوطلبانه در حالی که برخی از وقایع قانونی غیر ارادی هستند، آثاری مانند مرگ و تولد دارند. (مرگ رویدادی است که آثار دارد.)